Wanneer consumptie een risico wordt:
Waarom de omgang met verslavende middelen geen taboeonderwerp mag zijn

Het gebruik van alcohol, medicijnen of andere bedwelmende middelen kan de aandacht, het reactievermogen en het besluitvormingsvermogen aantasten en gevolgen hebben voor de betrokken persoon, collega’s en de gehele bedrijfsvoering:

➠ Een medewerkster heeft na het werk alcohol gedronken en is de volgende ochtend niet helemaal fit, waardoor ze een belangrijke veiligheidscontrole over het hoofd ziet.

➠ Of de bijwerkingen van medicijnen beïnvloeden het concentratievermogen van een magazijnmedewerker, waardoor hij waarschuwingen over het hoofd ziet.

➠ Door herhaaldelijke rookpauzes is een teamlid regelmatig afwezig bij korte veiligheidsbesprekingen, waardoor belangrijke wijzigingen in de werkwijze niet bij het hele team terechtkomen en er coördinatiefouten ontstaan.

➠ Ook overmatig mediagebruik kan vergelijkbare gevolgen hebben: een medewerker scrolt 's avonds laat nog door sociale media, slaapt daardoor te weinig en reageert de volgende dag aanzienlijk trager, waardoor er een bijna-ongeval plaatsvindt.

Wat verstaat men onder verslavende middelen?

Verslavende middelen zijn stoffen die het bewustzijn, de waarneming of het gedrag beïnvloeden en bij regelmatig of misbruikend gebruik tot een verslaving kunnen leiden. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen legale en illegale verslavende middelen.

Tot de meest voorkomende verslavende middelen behoren:

• Alcohol
• Medicijnen (met name pijnstillers, slaapmiddelen en kalmeringsmiddelen)
• Nicotine
• Cannabis
• Illegale drugs
• Onlineverslavingen

Hier volgen enkele cijfers die ons ter beschikking zijn gesteld door de Deutsche Hauptstelle für Suchtfragen e.V. en het gegevensportaal van de Duitse drugscoördinator:

Bijna 8 miljoen mensen gebruiken alcohol op een manier die een risico voor de gezondheid vormt (in een bedrijf met 150 medewerkers zouden statistisch gezien ongeveer 14 tot 15 personen hierdoor getroffen zijn). Ongeveer 3 miljoen mensen vertonen problematisch medicijngebruik, terwijl bij ongeveer een half miljoen sprake is van cannabismisbruik of een daarmee samenhangende verslaving. Daarnaast vertonen ongeveer 1,38 miljoen mensen aanwijzingen voor een gokverslaving.

Tot de meest voorkomende vormen van online-gerelateerde gedragsverslavingen behoren online gokverslaving, online computergameverslaving, online pornografieverslaving, online winkelverslaving en verslaving aan het gebruik van sociale media. In Duitsland voldoet, afhankelijk van de studie, ongeveer 1 % tot 6 % van de bevolking aan de criteria voor een internetverslaving.

(Dat de economische kosten van alcoholgebruik per jaar naar schatting ongeveer 57,04 miljard euro bedragen en de totale economische kosten van roken op ongeveer 97,2 miljard euro worden geschat, is een ander onderwerp. Alleen al de indirecte kosten, bijvoorbeeld door productiviteitsverlies als gevolg van tabaksgerelateerde ziekten, bedroegen in 2020 bijna 67 miljard euro.)

Gevolgen van verslavende middelen voor de arbeidsveiligheid

Zelfs kleine hoeveelheden van bepaalde middelen kunnen de prestaties en het veilig gedrag op de werkplek aanzienlijk beïnvloeden. Vaak worden deze beperkingen in eerste instantie onderschat, hoewel ze een directe invloed hebben op de waarneming, concentratie en het besluitvormingsvermogen. De gevolgen kunnen zowel sluipend als acuut optreden.

Mogelijke gevolgen zijn met name:

• verminderde concentratie en beperkte aandacht
• vertraagde reactietijden in kritieke situaties
• verkeerde inschatting van gevaarlijke situaties en risico’s
• verhoogd foutenpercentage bij routine- en controlewerkzaamheden
• afnemende prestaties en lagere belastbaarheid

Bovendien kan ook het vermogen tot zelfbeheersing en het correct stellen van prioriteiten bij taken worden aangetast, wat extra veiligheidsrisico’s in het werkproces veroorzaakt.

Deze beperkingen zijn bijzonder kritiek bij werkzaamheden met een verhoogd risico – bijvoorbeeld bij het besturen van voertuigen, het bedienen van machines, het werken op hoogte of het omgaan met elektrische installaties. In dergelijke situaties kunnen zelfs kleine verkeerde beslissingen of vertraagde reacties ernstige arbeidsongevallen veroorzaken, die zowel de betrokken persoon als collega’s in gevaar brengen.

Hoe kunnen bedrijven problematisch gebruik herkennen?

Niet elke gedragsverandering duidt automatisch op het gebruik van verslavende middelen. Mensen hebben te maken met verschillende periodes van stress, persoonlijke uitdagingen of gezondheidsredenen, die ook merkbaar kunnen zijn in het dagelijkse werk. Toch zijn er bepaalde opvallende signalen waarbij het zinvol is om beter te kijken en als leidinggevende alert te blijven, zonder overhaaste conclusies te trekken:

• regelmatig te laat komen of vaker afwezig zijn
• opvallende stemmingswisselingen of ongebruikelijke prikkelbaarheid
• concentratieproblemen en een merkbare prestatiedaling
• herhaaldelijke fouten op het werk of bijna-ongevallen die voorheen niet typerend waren
• veranderd sociaal gedrag binnen het team, zoals terugtrekken of conflicten met collega’s
• rode ogen, alcoholadem

De verantwoordelijkheid van de werkgever

Werkgevers dragen de verantwoordelijkheid om de veiligheid en gezondheid van hun werknemers te beschermen. Daar hoort ook bij dat ze risico’s in de gaten houden die kunnen voortvloeien uit het gebruik van verslavende middelen. Dergelijke invloeden hebben namelijk niet alleen gevolgen voor het individu, maar kunnen ook de gehele bedrijfsvoering en de veiligheid binnen het team beïnvloeden.

Des te belangrijker is het om in een vroeg stadium duidelijke structuren en richtlijnen te creëren. Tot de belangrijkste maatregelen behoren daarbij:

• duidelijke bedrijfsregels voor de omgang met alcohol en andere verslavende middelen, die voor iedereen begrijpelijk en bindend zijn
• regelmatige voorlichting en bewustmaking van de werknemers, zodat risico’s onder de aandacht blijven en niet worden onderschat
• gerichte trainingen voor leidinggevenden, zodat zij in de dagelijkse praktijk veilig en gepast kunnen reageren op opvallend gedrag
• een open bedrijfscultuur waarin problemen aan de orde mogen worden gesteld en hulp niet als een zwakte wordt gezien, maar als onderdeel van verantwoord handelen

Eén ding is daarbij vooral belangrijk: preventie werkt aanzienlijk beter als er vroeg mee wordt begonnen. Het is veel zinvoller om aandachtig te begeleiden en tijdig ondersteuning aan te bieden, dan pas te reageren wanneer er al ernstige problemen of veiligheidsincidenten zijn ontstaan.

Verslaving op het werk: wetgeving en ontslaggronden

Er bestaat in Duitsland geen algemeen wettelijk „drugsverbod op de werkplek“. In plaats daarvan vloeit de omgang met alcohol, drugs en andere verslavende middelen voort uit verschillende rechtsgrondslagen: volgens § 3 ArbSchG moeten werkgevers de veiligheid en gezondheid van de werknemers waarborgen, § 15 DGUV-voorschrift 1 verbiedt situaties die leiden tot gevaar voor zichzelf of anderen en § 241 lid 2 BGB verplicht beide contractpartijen tot het tonen van consideratie.

Er bestaat geen op zichzelf staand verbod, aangezien het arbeidsrecht niet is geregeld via algemene consumptieverboden, maar via het doel van het voorkomen van gevaren. Doorslaggevend is daarom altijd het concrete gevaar in de werkcontext.

Een verslaving op zich is daarom geen directe reden voor ontslag. Een alcoholverslaving wordt bijvoorbeeld in arbeidsrechtelijke zin in principe als een ziekte beschouwd. Alvorens tot ontslag over te gaan wegens aanzienlijke belemmeringen – bijvoorbeeld door herhaaldelijk verzuim, veiligheidsrisico’s of het blijvend onvermogen om de verplichtingen uit de arbeidsovereenkomst na te komen – moeten werkgevers eerst proberen ondersteuning aan te bieden en de betrokkene de mogelijkheid tot therapie te geven. Pas wanneer er sprake is van een negatieve prognose voor de toekomst (na mislukte therapiepogingen of wanneer therapie blijvend wordt geweigerd) kan een ontslag juridisch gerechtvaardigd zijn.

Belangrijk: de situatie moet anders worden beoordeeld wanneer er geen sprake is van een verslaving en een werknemer ondanks een bestaand alcohol- of drugsverbod herhaaldelijk onder invloed op het werk verschijnt. Dan kan ook een ontslag op grond van gedrag in overweging worden genomen.

Wat te doen bij een vermoeden van beperkingen door verslavende middelen?

Leidinggevenden zijn verplicht om opvallende consumptie- en gedragspatronen bij werknemers aan te kaarten en te wijzen op mogelijke gevaren, aangezien bedrijven hun wettelijke zorgplicht moeten nakomen (§ 3 ArbSchG). Voor collega’s geldt deze verplichting weliswaar niet op dezelfde manier. Toch kan het zinvol zijn om het gesprek met de betrokken personen aan te gaan – ook in het eigen belang en ter ondersteuning van een veilige werkomgeving.

Er moet zo snel mogelijk een vertrouwelijk en zakelijk gesprek plaatsvinden. Daarbij is het belangrijk om de situatie rustig en zonder verwijten aan te kaarten en te verwijzen naar concrete, waarneembare gedragingen – zoals een terugval in prestaties, opvallend gedrag of veiligheidsrelevante incidenten. Persoonlijke beoordelingen of speculaties moeten daarbij bewust worden vermeden om het gesprek constructief te houden.

Het is eveneens van cruciaal belang om de binnen het bedrijf vastgestelde procedures consequent na te leven. Hieronder valt bijvoorbeeld hoe gesprekken worden gedocumenteerd, wie erbij moet worden betrokken en welke vervolgstappen zijn gepland. Een duidelijke structuur helpt om zekerheid te creëren in de aanpak – zowel voor leidinggevenden als voor de betrokken persoon.

Afhankelijk van de situatie kan het zinvol en noodzakelijk zijn om extra ondersteuning in te schakelen. Dit kunnen interne contactpersonen binnen het bedrijf zijn, zoals HR, de arbo-deskundige of de bedrijfsarts. In veel gevallen is het ook nuttig om externe hulpdiensten in te schakelen, zoals verslavingszorg of maatschappelijke diensten, die vertrouwelijke ondersteuning bieden en manieren kunnen aangeven om uit de moeilijke situatie te komen.

Het doel van het gesprek is vooral het verhelderen van de situatie, het waarborgen van de arbeidsveiligheid en het aangeven van ondersteuningsmogelijkheden.

Tips voor het voeren van het gesprek

1. Observeren in plaats van beoordelen ➠ „Het is me opgevallen dat…“ (in plaats van: „U bent ongeconcentreerd.“)
2. Geef concrete voorbeelden ➠ „Tijdens de laatste dienst waren er twee fouten in de documentatie“ (in plaats van: „U maakt vaak fouten“)
3. Blijf open en stel geen diagnose ➠ „Ik wil graag begrijpen waaraan dat zou kunnen liggen.“ (in plaats van: „U heeft een alcoholprobleem.“ )
4. De nadruk leggen op veiligheid ➠ „Het gaat mij om de veiligheid in het werkproces“ of „Het betreft niet alleen u, maar het hele team.“
5. Ondersteuning aanbieden ➠ „We kunnen interne of externe hulp inschakelen“ of „Er zijn mogelijkheden om u te ondersteunen“
6. Structuur bieden ➠ „Laten we de volgende stappen vastleggen“

Checklist: constructief gesprek bij opvallend gedrag

Iedereen kan ermee te maken krijgen

Verslavingsproblemen ontwikkelen zich vaak sluipend en blijven in het dagelijks leven lange tijd onopgemerkt. Uiterlijk zijn ze vaak niet meteen herkenbaar, omdat de betrokkenen gedurende een langere periode proberen hun situatie te compenseren en ‘functioneel’ te blijven. Juist in de werkomgeving ontstaat daardoor gemakkelijk de indruk dat alles nog steeds in orde is.

De oorzaken van een verslaving zijn daarbij veelzijdig en zelden toe te schrijven aan één enkele trigger. Vaak spelen meerdere factoren een rol. Hiertoe behoren onder andere werkgerelateerde of privé-stress, psychische belasting, conflicten in de sociale omgeving of ook lichamelijke klachten die bijvoorbeeld met medicijnen worden behandeld. Ook gewoontegebruik kan zich in de loop van de tijd ontwikkelen tot problematisch gedrag.

Belangrijk is: verslaving treft mensen in alle beroepsgroepen, hiërarchische niveaus en levenssituaties. Het is geen kwestie van karakter of wilskracht, maar een serieuze gezondheidsontwikkeling die zich meestal over een langere periode opbouwt. Juist daarom is een open, tactvolle omgang in de werkomgeving cruciaal om in een vroeg stadium ondersteuning te kunnen bieden.

Bronnen:

Duitse Centrale voor Verslavingsvraagstukken e.V.

Federaal drugscoördinator

Duitse wettelijke ongevallenverzekering

Advocatenkantoor Hensche